Işıltının Ardındaki Devler: Geçmişten Günümüze Modern Yapay Zekayı Şekillendiren İnsanlar

Yapay zekânın Van Gogh gibi resim yapabildiği, en zeki arkadaşınız gibi sohbet edebildiği ve çoğu insandan daha iyi araba kullanabildiği bir çağda yaşıyoruz. Ama bu büyü bir anda ortaya çıkmadı. Bugün keyifle kullandığımız algoritmalar ve parlak yapay zekâ demoları, onlarca yıl önce ham fikirlerle, hantal makinelerle ve büyük bir kuşkuculukla boğuşan vizyonerlerin omuzlarında yükseliyor. Bu yazı, bugünün vazgeçilmez yapay zekâ lükslerinin temelini atan ama kimisi kutlanan, kimisi hak ettiği ilgiyi görmeyen parlak zihinlere bir saygı duruşu niteliğinde.

1. Alan Turing – “Makineler Düşünebilir mi?” sorusunu soran zihin

Alan Turing sadece modern hesaplamayı icat etmeye yardım etmedi, ona ruhunu aratan bir soru da kattı. Turing Makinesi modeli hesaplama kavramını resmileştirdi ve II. Dünya Savaşı sırasında Enigma kodunu çözüp tarihin gidişatını değiştirdi. Savaştan sonra, saklanabilir programlı bilgisayarların taslaklarını çizdi ve makine zekâsını ölçmek için bugün meşhur olan Turing Testini ortaya çıkardı. Turing’in dehası biyolojiye kadar uzandı ve doğadaki kimyasal örüntüleri onlarca yıl önce öngördü. Hayatı trajik şekilde sona erdi ama mirası ölümsüz kaldı.

“Bazen kimsenin bir şey beklemediği insanlar, kimsenin hayal edemeyeceği şeyleri yapar.” — Alan Turing

2. John McCarthy – Yapay zekâya ismini veren adam

John McCarthy sadece teknik bir dahi değildi, iyi bir ismin gücünü de biliyordu. 1956’da “Yapay Zekâ” terimini ortaya atarak aslında yeni bir alan başlattı. Lisp programlama dilini geliştirdi, zaman paylaşımı ile bulut bilişimin öncülüğünü yaptı ve otomatik bellek yönetimi için çöp toplamayı icat etti. Kısacası, McCarthy yapay zekâya hem adını hem de en önemli araçlarından bazılarını verdi.

“İnsan zekâsının insanların asla anlayamayacağı bir şey olduğunu düşünmüyorum.” — John McCarthy

3. Marvin Minsky – Makine zekâsının teorisyeni

Eğer yapay zekânın bir hikâye anlatıcısı olsaydı, o Marvin Minsky olurdu. MIT Yapay Zekâ Laboratuvarı’nı kurdu, ilk başa takılan ekranı geliştirdi, ilk sinir ağlarını yaptı ve onlarca yıl araştırmayı şekillendiren Perceptrons kitabını yazdı. “Zihin Toplumu” teorisinde zekâyı beynin küçük, basit süreçlerinin bir ekip çalışması olarak hayal etti. Minsky sadece makinelerle uğraşmadı, düşünmenin ne olabileceğini yeniden kurguladı.

“Robotlar dünyayı miras alacak mı? Evet, ama onlar bizim çocuklarımız olacak.” — Marvin Minsky

4. Frank Rosenblatt – Derin öğrenmenin atası

“Derin öğrenme” popüler olmadan önce Frank Rosenblatt biyolojiden ilham alan bir öğrenme makinesi olan Perceptron‘u yaptı. Donanım tabanlı sinir ağı, örüntüleri sınıflandırabiliyor ve deneyimden “öğrenebiliyordu”. O dönemdeki teknolojinin kısıtlı olması ve eleştiriler ilerlemeyi yavaşlattı ama Rosenblatt’ın vizyonu bugünün güçlü sinir ağlarına dönüştü.

“İnsan özelliklerine sahip makinelerin yaratılışıyla ilgili hikâyeler uzun süredir bilim kurgu alanında ilgi çekici olmuştur. Ama şimdi böyle bir makinenin doğumuna tanıklık etmek üzereyiz; insan eğitimi veya kontrolü olmadan çevresini algılayabilen, tanıyabilen ve kimliğini belirleyebilen bir makine.” — Frank Rosenblatt

5. George Stibitz – Bilgisayarlar tıkırdadığında

Silikon çiplerden önce röleler vardı ve George Stibitz onları konuşturdu. 1930’larda mutfağında K modeli toplama makinesini yaptı ve ilk dijital hesap makinelerinin gelişimini yönetti. 1940’ta ilk uzaktan hesaplama demosunu gerçekleştirdi ve telgraf hatları üzerinden komutlar gönderdi. “Dijital” kelimesinin yaygın olmadığı bir zamanda, onu kelime olarak da literatüre kazandırdı.

“Bir diferansiyel denklemi çözmenin cazibesi, hiçbir şey vermeden bir şey kazanıyor olma hissinde gizlidir. Çözüme çok az bilgi giriyor gibi görünse de elde edilen sonuçların genişliği şaşırtıcıdır.” — George Stibitz

6. Daphne Koller – Öğrenme ve yaşam için yapay zekâ

Daphne Koller’in etkisi hem akademide hem de toplumda hissedildi. Coursera’yı kurarak küresel eğitimi dönüştürdü. Tıpta ve biyolojide Bayesçi makine öğrenmesi için önemli ilerlemeler kaydetti. Araçları, prematüre bebeklerin sağlık sonuçlarını öngörüyor ve büyük veri kümelerinde örüntüler keşfediyor. Kısacası, yapay zekâyı laboratuvardan sınıflara ve hastanelere taşıdı.

“Dünyada kaliteli eğitime ihtiyaç duyan ve gerçekten eğitim açlığı çeken çok fazla insan var.” — Daphne Koller

7. Gladys West – GPS’in gizli kahramanı

Eğer telefonunuzun GPS’i sizi kaybolmaktan kurtardıysa, Gladys West’e teşekkür edin. Matematik konusunda bir dâhi olan West, Dünya’nın şeklini inanılmaz bir hassasiyetle modelledi ve uydu konumlandırmasını mümkün kıldı. “Büyük veri” terimi ortada yokken, çok büyük veri kümeleriyle çalışarak modern navigasyon sistemlerinin temelini attı.

“Bir kadın olarak kendimle gurur duydum, çünkü başarabileceğimi biliyordum. Ama siyahi bir kadın olarak, seni olduğun gibi kabul etmeyen bir topluma kendini kanıtlaman gereken başka bir seviye daha var. Benim yaptığım şey, en az sizin kadar iyi olduğumu kanıtlamaya çalışmaktı.” — Gladys West

8. Joan Clarke – Dâhi şifre çözücü

Bletchley Park’ta Alan Turing ile birlikte çalışan Joan Clarke, matematik zekâsı ve azmiyle Alman deniz kodlarını çözdü. Kriptoanaliz birimindeki tek kadın olarak, bir milyondan fazla düşman mesajını çözerek savaşın süresini kısalttı. Daha sonra nümismatik alanına da büyük katkıları oldu, çünkü hangi biçimde olursa olsun bulmaca çözmek gerçek yeteneğiydi.

“Ne kadar zeki olursanız olun, Enigma her zaman daha zekidir.” — Joan Clarke

9. Mary Kenneth Keller – Bilgisayarları insanlarla konuşturan rahibe

Rahibe Mary Kenneth Keller bilgisayarları soğuk makineler olarak görmedi, onları eğitim ve güçlenme araçları olarak gördü. Bilgisayar biliminde ilk doktora yapanlardan biri ve ABD’de bunu yapan ilk kadın olarak BASIC dilinin geliştirilmesine öncülük etti ve programlamayı daha erişilebilir hale getirdi. Bilgisayarların eğitimde kullanılmasını, yaygınlaşmasından çok önce savundu.

“Bir bilgi patlaması yaşıyoruz ve bilginin erişilebilir olmadığı sürece hiçbir işe yaramayacağı kesinlikle aşikâr.” — Rahibe Mary Kenneth Keller

10. Margaret Boden – Makine zihinlerinin filozofu

Margaret Boden, yapay zekâ, psikoloji ve felsefe dünyalarını birbirine bağladı. Makinelerde yaratıcılığı inceledi, etkileyici “Makine Olarak Zihin” (Mind as Machine) kitabını yazdı veister insan ister yapay olsun, düşünme hakkında nasıl düşündüğümüzü tanımlamaya yardımcı oldu. Yaşamı boyunca süren çalışmaları ile yalnızca yapay zekânın nasıl çalıştığını değil, aynı zamanda insanlık için ne anlama geldiğini de sorguladı.

“Igor Aleksander gibi bazı araştırmacılar, dizüstü bilgisayarlarını bile bilinçli olarak tanımlıyordu.” — Margaret Boden

💡 Dünyayı değiştiren kadınlar hakkında daha fazla bilgi edinmek için önceki blog yazımızı buradan inceleyebilirsiniz.

⭐⭐⭐

Bir dahaki sefere yapay zekânın büyüleyici bir sanat eseri ürettiğini veya akıcı bir sohbet sürdürdüğünü gördüğünüzde hatırlayın; bu büyü bugünün GPU’ları ya da API’leriyle başlamadı. Savaş zamanının sıkışık barakalarında, tebeşir tozlu üniversite sınıflarında ve ilkel donanımların çıkardığı gürültüyle dolan laboratuvarlarda başladı.

Modern yapay zekâ bir gökdelen olabilir ama temeli bu öncülerin emeği, cesareti ve dehasıyla atıldı. Dünya onları bilim kurgu sanarken, onlar düşünebilen, öğrenebilen ve insanlığa yardım edebilen makineleri hayal ettiler. Ve işte biz, onların geleceğinde yaşıyoruz.